Samorząd gminy Świlcza w czasach niepodległości i okupacji (1918-1944)

Gminy jednostkowe w latach niepodległości 1918-1933

W pierwszym okresie dwudziestolecia międzywojennego gminy działały według przepisów prawnych wyniesionych z czasów zaborów (z wyjątkiem ziem byłego zaboru rosyjskiego). Dla podrzeszowskich wsi samorządność oparta była o ustawy gminne z czasów autonomii galicyjskiej.

Jednym z ostatnich wójtów gmin jednostkowych był Stanisław Lis z Bratkowic. Przez 29 lat pełnił urząd wójta gminy wiejskiej Bratkowice. Był inicjatorem wielu ważnych prac społecznych. Jawi nam się jako współzałożyciel straży pożarnej i jeden z głównych budowniczych pierwszej remizy strażackiej.

Zbiorcza gmina Świlcza

          W latach 30.  rozpoczęto w II Rzeczypospolitej reformę samorządu terytorialnego. 23 marca 1933 r. wyszła ustawa „o częściowej zmianie samorządu terytorialnego”. Minister Sprawa Wewnętrznych Marian Zyndram-Kościałkowski wydał odpowiednie rozporządzenie do w/w ustawy 2 sierpnia 1934. Nieco wcześniej powołał do istnienia zbiorcze gminy. Wychodzący wówczas Zew Rzeszowa donosił:


          [...] Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 14 lipca 1934 utworzono w powiecie rzeszowskim 11 gmin wiejskich […]. Gminę Świlcza ze siedzibą w Świlczy, w skład której wchodzą: Bratkowice, Bzianka, Dąbrowa, Mrowla, Pogwizdów – nowy, Przybyszówka, Rudna mała, Rudna wielka, Świlcza, Trzciana, Woliczka. […]


[R. I, nr 1 z 15 X 1934, s. 4]

          Wybór wsi Świlcza na siedzibę gminy nie był przypadkowy. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 2 sierpnia 1934 r. określało: 

          § 5. pkt. 3. Siedziba urzędowa gminy wiejskiej powinna być wyznaczona w miejscowości, wyróżniającej się położeniem korzystnem pod względem komunikacyjnym, gospodarczym i kulturalnym. Miejscowość ta powinna być z reguły położona na obszarze danej gminy wiejskiej, a w wyjątkowych przypadkach na obszarze gminy sąsiedniej.

          Oprócz, liczącej 11 gromad,  gminy Świlcza powołane zostały w powiecie następujące gminy: Głogów – 9 gromad, Trzebownisko – 11 gromad, Racławówka – 11 gromad, Słocina – 9 gromad, Tyczyn – 9 gromad,  Hyżne – 11 gromad, Błażowa – 6 gromad, Czudec – 11 gromad, Strzyżów – 11 gromad, Niebylec – 11 gromad.

          Świlcza była największą gminą powiatu. Jej obszar wynosił wówczas 140,4 km2 i był zasiedlony przez 14843 mieszkańców, zasiedlających 3155 budynków mieszkalnych.

          Pod koniec lat 30. XX wieku snuto plany podzielenia jej na część południową z siedzibą w Mrowli i część północną z siedzibą w Świlczy.

Rada gminna

          Gmina zbiorcza potrzebowała organu władzy uchwałodawczej. W tym celu wyłaniano radę gminy. Radni byli wybierani w wyborach pośrednich i jawnych. Ich elektorami byli członkowie rady gromadzkiej. Cenzus wieku wyborczego wynosił wówczas 24 lata (czynne prawo wyborcze). Należało ponadto od minimum roku mieszkać na terenie danej gminy lub być właścicielem gospodarstwa lub innej znaczącej realności.  Wiek, jaki predestynował do ubiegania się o urząd, był jeszcze bardziej wymagający i wynosił 30 lat.

          Liczba ówczesnych radnych pierwszego samorządu zbiorczej gminy Świlcza wynosiła 20 członków. Była odpowiednia dla gmin zamieszkałych przez ponad 10 tys. osób.

          Zachowany z 1936 r. spis rady gminnej Świlczy wymienia następujący skład: Andrzej Lech, Paweł Nowak, Andrzej Świetlik, Antoni Kurzeja, Józef Maś, Władysław Baran, Jan Jucha, Marcin Przywara, Stefan Herman, Karol Pączek, Franciszek Sieradzki, Stanisław Czarnek, Józef Świder, ks. Kazimierz Kuźniarki, Jan Draus, Józef Baran, Franciszek Grzesik, hr. Stefan Dąmbski, ks. Marian Kulczycki, Jan Burdaś.

          Wsamorządzie gminy, podobnie jak dziś, funkcjonowały komisje wyłonione z członków rady. Były to: komisja drogowa, rolna, sanitarno-pożarniczo-budowlana i oświatowa. Wśród członków ówczesnych komisji (rok 1936) znajdujemy takie nazwiska:
Komisja drogowa: Stanisław Rogala, Józef Maś.
Komisja rolna: hr. Stefan Dąmbski (właściciel majątku Rudna Wielka), Franciszek Sieradzki, Andrzej Rączy (właściciel największego gospodarstwa rolnego w Przybyszówce - folwarku „Jordanówka”), Mierzwa (imię nieznane).
Komisja sanitarno-pożarniczo-budowlana: Józef Świder, Andrzej Lech, Antoni Kurzeja.
Komisja oświatowa: Stefan Herman, ks. kan. Kazimierz Kuźniarki (proboszcza parafii Trzciana), Wiktor Błażewski (kierownik szkoły w Świlczy)
          Obradom wszystkich komisji przewodniczył wójt, w tym czasie Józef Gąsior. Nazwiska i pozycja społeczna członków poszczególnych komisji niewątpliwie podnosiły znaczenie i wagę tychże komisji.


Zarząd gminy i wójtowie

          Organem wykonawczym był zarząd. Wyłaniano spośród członków rady. Również radni ze swych szeregów wybierali wójta i podwójciego. W skład zarządu wchodzili: wójt, podwójci i 3 ławników. Kadencja samorządu wynosiła 5 lat.


Pierwszy zarząd gminy (do roku 1937) tworzyli:
Józef Gąsior (z Rudnej Wielkiej) – wójt
Karol Pączek (z Przybyszówki) – podwójci
Stanisław Nawrocki (z Trzciany) – ławnik
Stanisław Rogala (z Bratkowic) – ławnik
Tomasz Misiuda (ze Świlczy) – ławnik


          W latach 1937-1939 zmieniała się obsada na stanowisku wójta. Gąsiora zastąpił Paweł Nowak z Świlczy (urzędował w latach 1937-1938). Po nim urząd wójta piastował Karol Pączek z Przybyszówki (w latach 1938-1939). Tuż przed wybuchem wojny na dawne stanowisko powrócił Józef Gąsior.
          Szczególnie ważną rolę pełnił sekretarz gminy. Wysokie wymagania co do wykształcenia i kompetencji stawiały sekretarza w roli fachowca, stojącego na straży przestrzegania prawa administracyjnego. Jego rolę można skrótowo określić, iż był on „stałym czynnikiem fachowo-biurokratycznym” – nieodzownym wśród włościan wciąż jeszcze tradycyjnie postrzegających gminną samorządność.
           Pierwszym sekretarzem gminy (do roku 1937) był Jan Magierło. Jego zastępcą Kazimierz Siara (organista z Rudnej Wielkiej). Od 1937 r. obowiązki sekretarza pełnił, mieszkający w Świlczy, Michał Marszał. Jego zastępcą był Jan Leś z Pogwizdowa Nowego.

Działalność polityczna

          Samorządowcy z gminy Świlcza prowadzili ożywioną działalność polityczną. Potwierdzają to odszukane zapiski prasowe z lat 1933-1934. Najbardziej wpływowi samorządowcy skupieni byli w Bezpartyjnym Bloku Współpracy z Rządem (BBWR). W 1933 r. we wsi Świlcza koło BBWR podejmowało następujące działania:

          […] Skład prezydium: Prezes Nowak Paweł, wiceprezes Misiuda Tomasz, sekretarz Zdun Tadeusz, skarbnik Leś Jan.
Koło odbywało zebrania raz w miesiącu. Na zebraniach omawiano sprawy samorządowe i gospodarcze. Członkowie pracują w samorządzie gminnym, Kasie Stefczyka i Kółku rolniczym. Koło brało udział we wszystkich uroczystościach państwowych.


[„Gazeta Rzeszowska”, R. VII, nr 6 z 4 II 1934, s. 3.]

          Oprócz wymienionych w cytowanym tekście (Paweł Nowak, Tomasz Misiuda) członkiem BBWR-u  był m.in. Stanisław Nawrocki, pochodzący z Trzciany członek zarządu gminy.

W czasach okupacji niemieckiej

          Niemieckie władze okupacyjne w latach 1939-1944, w pewnym wymiarze, utrzymały polską organizację samorządową. Ściślej mówiąc – niektóre urzędy administracji samorządowej. Na szczeblu gminy urzędnikami mogli być nawet Polacy.  Dla „okupacyjnej funkcjonalności” wprowadzając pewne korekty w zakresie powoływania urzędników, ich kompetencji i kontroli.
          Pierwszym zasadniczym posunięciem było powołanie nowego „garnituru” urzędniczego. Jak relacjonuje tamte wydarzenia nauczyciel ówczesnej świleckiej szkoły Kazimierz Mikosz:

          W październiku 1939 roku przyjechało do Świlczy dwóch żandarmów niemieckich i usunęło od władzy tutejszego wójta gminy Józefa Gąsiora , powierzając jego obowiązki sekretarzowi gminy Michałowi Marszałowi. Następnie, od 15 października 1940 rok, wójtem był sołtys z Rudny Małej Jan Trzeciak. Funkcje te pełnił do końca okupacji, dojeżdżając codziennie na rowerze do Świlczy miejsca zamieszkania.


[K. Mikosz, Świlcza…, s. 20]

          Warto uzupełnić, iż Michał Marszał był pracownikiem (sekretarzem) gminy jeszcze z czasów przedwojennych. Jego żoną była nauczycielka miejscowej szkoły, Janina Marszał. Różnie oceniano rolę sekretarza Marszała. Jego niewątpliwą winą był fakt przyznawania się do niemieckich korzeni i korzystania z przywilejów folksdojcza. Niepodległościowy ruch oporu wydał na niego karę śmierci. Wyrok wykonała bojówka podziemia w nocy z 20 na 29 maja 1943 r. To, że nie był on wysoką figurą w hitlerowskim aparacie  okupacyjnym potwierdza fakt, iż po jago zabójstwie nie było żadnych represji ze strony Niemców.
          Zupełnie inna postawę wykazywał w czasie okupacji  zastępca sekretarza (chwilowo pełniący jego obowiązki) Jan Leś pochodzący Pogwizdowa Nowego. Wciągnięto go do ruchu oporu (ZWZ-AK). Jego wysoce patriotyczna postawa, często bohaterska, pomogła wielu obywatelom polskim: członkom ruchu oporu, ukrywającym się Żydom oraz zwykłym ludziom przetrwać ciężkie czasy okupacji. Na jego barkach spoczywał proceder wyrabiania fałszywych dokumentów (kenkart) w Urzędzie Gminy Świlcza.

Artur Szary

Podstawa źródłowa:
• Archiwum Państwowe w Rzeszowie, Akta Gminy  Świlcza, sygn. 1.
Protokoły z posiedzeń Rady Gminnej (1935-1945)
• Archiwum Państwowe w Rzeszowie, Akta Gminy  Świlcza, sygn. 2.
Protokoły zebrań Zarządu gminy (1935-1947)
• Ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego
• Rozporządzenie III Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 2 sierpnia 1934 r. w sprawie wykonania ustawy o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego (przepisy dotyczące gmin wiejskich)
• Skorowidz gmin Rzeczypospolitej Polskiej. Ludność i budynki oraz powierzchnia ogólna,
cz. III. Województwa południowe, Warszawa 1935
• Historia ustroju i prawa polskiego, red. J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak
• K. Mikosz, Świlcza. Zarys dziejów do roku 1945 ze szczególnym uwzględnieniem okresu okupacji hitlerowskiej, Rzeszów 1995 [cyt. K. Mikosz, Świlcza…]
• „Gazeta Rzeszowska” z lat 1933-1934
• „Zew Rzeszowa” z 1934 r.

            Niniejszy artykuł ma na celu wywołać ważny poszukiwawczy problem. Celem jest  odszukanie i opisanie historii gminy. Jest to historia najnowsza, będąca w zasięgu naszej pamięci i naszych możliwości poznawczych. W zasobach rodzinnych pamiątek znajdują się liczne fotografie i inne dokumenty umożliwiające pełniejsze przedstawienie ważnego fragmentu historii naszej gminy.
           
W przyszłym roku wypada 20. rocznica odrodzenia samorządu terytorialnego. Powinna ona być okazją do ukazania się okolicznościowego wydawnictwa poświęconego bogatej tradycji samorządności w gminie Świlcza.
          Niech jako chlubny przykład posłużą postawy osób, które wypożyczyły na potrzeby niniejszego artykułu reprodukcje pamiątek rodzinnych (tu fotografii). Byli to:
Halina Kaput z Przybyszówki (Rzeszów), Zofia Wąs z Bratkowic, Maria Dworak z Bratkowic, Wojciech Leś z Pogwizdowa Nowego, Krzysztof Zdun z Grębowa.
          Proszę o kontakt osoby będące w posiadaniu fotografii i innych dokumentów związanych z opisywanymi postaciami i wydarzeniami, w celu ich wypożyczenia do kolejnych opracowań:
tel. 017 85 15 100, mail:
arturszary@op.pl.

       

stanislaw_lis.jpg

Stanisław Lis. Przez 29 lat pełnił obowiązki wójta jednostkowej gminy Bratkowice (do 1933 r.). Był współzałożycielem straży pożarnej w Bratkowicach i inicjatorem budowy pierwszej remizy strażackiej. Fot. w posiadaniu Zofii Wąs

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

karol_paczek.jpg

 

Karol Pączek. Przedstawiciel gromady Przybyszówka w pierwszym Zarządzie Gminy Świlcza. Wójt Gminy Świlcza w latach 1938-1939. Fot w posiadaniu Haliny Kaput

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

stanisaw_rogala.jpg

 

Stanisław Rogala. Przedstawiciel gromady Bratkowice w pierwszym Zarządzie Gminy Świlcza. Fot. w posiadaniu Marii Dworak

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

antoni_raczy.jpg

 

Antoni Rączy. Radny gminy Świlcza, członek komisji rolnej. Właściciel  folwarku „Jordanówka” w Przybyszówce. Fot. w posiadaniu autora

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 jan_les.jpg

Jan Leś z Pogwizdowa Nowego. Zastępca Sekretarz Gminy w latach 1938-1939 oraz w okresie okupacji hitlerowskiej. Żołnierz Armii Krajowej o pseudonimie „Anna”. W latach II wojny światowej ofiarnie i bohatersko współdziałał z Komendą Rzeszowskiego Obwodu ZWZ-AK m.in. wystawiając fałszywe kenkarty dla ukrywających się żołnierzy podziemia i dla polskich Żydów. Fot. w posiadaniu Wojciecha Lesia.

dom_gminny.jpg

„Dom Gminny” w Świlczy. Wybudowany po koniec lat 20. XX w. Od roku 1934 stał się siedzibą władz zbiorczej gminy Świlcza. Fot. Józef zdun

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

wsie_gminy_swilcza.jpg

 

Wsie gminy Świlcza w latach 1934-1945. Oprac. i rys. A. Szary