Placówka Armii Krajowej kryptonim „Świerk” Świlcza - Trzciana

Po przegranej wojnie z Niemcami we wrześniu 1939 r. i utracie niepodległości społeczeństwo polskie nie załamało się. Już od pierwszych tygodni okupacji znaczna część Polaków stawiała opór wobec nowych niemieckich „porządków” i zarządzeń (ukrywali broń, pomagali uciekającym z niewoli jeńcom wojennym itp.). Był to opór żywiołowy i niezorganizowany. Z czasem jednak działania antyniemieckie zaczynały przybierać zorganizowaną formę – tworzyły się konspiracyjne struktury podziemnego państwa: organizacje polityczne i wojskowe. Rzeszów i szeroko rozumiany teren wokół niego, zwany Rzeszowszczyzną, włączył się w ten powszechny nurt konspiracji.

 Organizacja terytorialna

Jedną z pierwszych organizacji, która jak się okazało miał odegrać najważniejszą rolę w podziemnym państwie polskim, był Związek Walki Zbrojnej (ZWZ). Określany też jako Związek Walki Zbrojne - Armia Krajowa (ZWZ – AK), gdyż przemianowany został, w 14 II 1942 r., w Armię Krajową. Początek 1940 r. zdominowany był przez tworzenie i organizowanie struktur Związku Walki Zbrojnej. Obszar 4. ZWZ obejmował Śląsk, Krakowskie oraz część dawnego województwa lwowskiego, pozostającego pod okupacją niemiecką (do linii Sanu). Rzeszowszczyzna, która organizacyjnie podporządkowana była Okręgowi Kraków, podzielona była na cztery inspektoraty: Rzeszów, Tarnobrzeg, Przemyśl i Jasło. Inspektorat Rzeszów tworzyły obwody: Rzeszów i Dębica. Obwody, odpowiadające terytorialnie przedwojennym powiatom, składały się z placówek (terytorialnie przedwojenne gminy, choć niezupełnie). W obwodzie Rzeszów działała Placówka Trzciana (nazywana też Placówką Świlcza), nosząca kryptonim „Świerk”, „26/Ib”. W jej skład wchodziły wsie gminy Świlcza: Świlcza, Trzciana, Przybyszówka, Woliczka, Bzianka, Dąbrowa, Błędowa Zgłobieńska oraz wsie sąsiednie: Będziemyśl i Klęczany (do poł. 1940 r.), zaś na przełomie 1941/1942 r.: Zgłobień, Nosówkę i Racławówką. Bratkowice podporządkowane były Placówce Głogów Małopolski (nazywanej też Placówką Bratkowice), zorganizowanej i dowodzonej przez Józefa Rzepkę ps. „Rekin”.

„Świerk” – struktury i działalność

Placówkę „Świerk” zorganizował jej pierwszy komendant Jan Gieroń ps. „Olek” z Rzeszowa. Był on kierownikiem działu hipotecznego Sądu Grodzkiego w Rzeszowie. Gieroń zwerbował do konspiracji młodego aplikanta notarialnego, Józefa Frankiewicza ze Trzciany, który miał już stopień plutonowego podchorążego. Józef Frankiewicz, ps. „Marcin”, po zaprzysiężeniu objął dowództwo nad placówką. „Marcin” pełnił funkcję komendanta do sierpnia 1944 r., z roczną przerwą, od lipca 1940 do czerwca 1941 r., kiedy dowództwo oddał ppor. Janowi Przybyle, ps. „Marian”, sam pełniąc obowiązki jego zastępcy.

Pierwszymi członkami oddziału, zwerbowanymi przez Jana Gieronia i Józefa Frankiewicza, byli:
Świlcza
Tomasz Trala ps. „Tomasz”
Jan Worosz ps. „Wrzos”
Józef Kokoszka ps. „Korab”
Tadeusz Zdun ps. „Zemsta”
Bronisław Jabłoński

Trzciana
Michał Frankiewicz ps. „Kaczor”
Zdzisław Wiktor ps. „Budrys”
Jan Przybyło ps. „Marian”
Henryk Kawalec ps. „Orwid”, „Rubin”
Władysław Urban ps. „Kruk”
 Przybyszówka
Józef Gołaś ps. „Orkan”
Józef Koryl ps. „Piła”
Michał Czach ps. „Góra”
Wojciech Pater ps. „Przyrwa”
Walenty Bosek ps. „Pióro”

Dąbrowa
Paweł Rodzoń ps. „Jelec”
Stanisław Kocur ps. „Stach”

Będziemyśl
Józef Ochak ps. „Wacek”
Leopold Wołek ps. „Stach”

Jednym pierwszych zwerbowanych przez Frankiewicza był por. rez. Mieczysław Kawalec ps. „Żbik” ze Trzciany, absolwent wydziału prawa na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Nie wszedł on jednak do miejscowego oddziału. Był potrzebny w wyższych strukturach ZWZ-AK. Wcielono go w struktury wywiadu i kontrwywiadu. W 1944 i 1945 roku pełnił funkcje zastępcy komendanta i komendanta obwodu AK. Po wojnie, jako działacz Zrzeszenia „WiN” – członek IV Zarządu aresztowany 1948 r., skazany został na krę śmierci i stracony.
Werbowanie nowych członków nie odbywało się zbyt szybko. Trzeba było być ostrożnym. Do marca 1944 r. placówka liczyła 301 żołnierzy skupionych w 4 plutonach pełnych i 1 szkieletowym. Komendę Placówki ZWZ-AK Świlcza tworzyli (1943 r.):

Dowódca – ppor. rez. Józef Frankiewicz ps. „Marcin”
Zastępca – plut. pchor. rez. Henryk Kawalec ps. „Orwid”
Kapelan – ks. Stanisław Wrażeń ps. „Brzezina”
Podoficer broni – ogn. rez. Henryk Molenda ps. „Bluszcz”
Podoficer sanitarny – sierż. rez. Jan Werelusz ps. „Maszt”
Podoficer łączności – plut. rez. Tadeusz Zdun ps. „Zemsta”
Oficer propagandy – ppor. rez. Aleksander Szczepan ps. „Stanisław”
Referent kolejowy – kpr. pchor. N.N. ps. „Iskra”

W przeddzień akcji „Burza”, w lipcu 1944 r. placówka liczyła ok. 350 żołnierzy:
• Pluton I (Trzciana, Błędowa Zgłobieńska, Dąbrowa, Będziemyśl) liczył 142 żołnierzy
Dowódca – ppor. rez. Jan Długosz ps. „Grot”
Zastępca – N.N. ps. „Wydra”
Dowódcy drużyn: I – plut. zwod. Władysław Urban ps. „Kruk”, II – plut. pchor. Paweł Rodzoń ps. „Jelec”, III – plut. pchor. rez. Leopold Wołek ps. „Stach”

• Pluton II (Świlcza i Woliczka) liczył 85 żołnierzy
Dowódca – ppor. rez. Jan Zbigniew Nyzio ps. „Grzmot”
Zastępca: plut. zawod. Jan Stańko ps. „Szczupak”
Dowódcy drużyn: I – plut. rez. Michał Worosz ps. „Wacek”, II – kpr. rez. Stanisław Skupień ps. „Szprot”, III – kpr. rez. Jan Hodyr ps. „Huzar”

• Pluton Przybyszówka – Bzianka, liczył 122 osoby
Dowódcy – ppor. Franciszek Czajak ps. „Lampart” i Józef Gołaś ps. „Orkan”
Zastępca – plut. Franciszek Czajak ps. „Maczuga”
Dowódcy drużyn: I – Walenty Bosek ps. „Pióro”, II – Wojciech Kocan ps. „Mak”, III – Julian Czyż ps. „Przyszłość”, IV – kpr. rez. Bronisław Adamiec ps. „Rak”, „Sokół”
Wydzielono także pluton Wojskowej Służby Ochrony Powstania (WSOP). Jego dowódcą był ppor. rez. Józef Kawalec ps. „Liść”, a pierwszym zastępcą Józef Koryl ps. „Piła”. Pluton Batalionów Chłopskich dowodzony był przez plut. Walentego Misiudę ps. „Ryszard”. Na czele oddziału dywersyjnego stał kpr. zawod. Tadeusz Dziedzic ps. „Grusza”. Funkcjonował także oddział Wojskowej Służby Kobiet, którego komendantką była Maria Krupa – Czajak ps. „Tiptula”, a zastępcą Aniela Czech – Kozdrański ps. „Jadzia”.
 Podczas okupacji placówka nie brał udziału w większych akcjach sabotażowych. Jej działalność ograniczała się do zabierania ksiąg meldunkowych z urzędu gminy i ksiąg urodzeń z urzędów parafialnych. Ważnym elementem była działalność szkoleniowa, przygotowująca członków oddziału do przyszłej walki. Organizowano szkolenia dla żołnierzy z plutonów i drużyn oraz kursy podoficerskie i kurs podchorążych. Ćwiczenia terenowe przeprowadzano najczęściej w lesie koło Klęczan bądź na Dąbrach.

Montownia granatów

Na terenie placówki „Świerk” działała w latach 1942 – 1944 konspiracyjna fabryczka broni zorganizowana i prowadzona przez Kazimierza Zakrzewskiego ps. „Lipień”. Montownia nosiła kryptonim „M-8”. Podległa bezpośrednio pod inspektorat rzeszowski. Zlokalizowana była w dwóch miejscach: w domu rodzinnym Zakrzewskich, w Trzcianie, około 150 metrów od stacji kolejowej, oraz w zagrodzie Juliana Zięby ps. „Ząb” w Bratkowicach. „Lipieniowi” w organizacji montowni pomagał brat, Edward Zakrzewski ps. „Koścień” oraz Władysław Jastrzębski ps. „Błyskawica”, Jan Draus ps. „Dym” i Mieczysław Łagowski. Z podzespołów dostarczanych przez członków organizacji z fabryk i warsztatów z Rzeszowa, Sędziszowa Małopolskiego i Sarzyny, składano granaty zaczepna (tzw. uderzeniowe) i obronne. Dla doraźnego przechowywania granatów Zakrzewscy mieli wykopane w ziemi schowki, w izbie i w ogrodzie. Cały cykl produkcyjny był bardzo ryzykowny, zważywszy, że zarówno dostarczanie podzespołów do produkcji, jak i odbieranie gotowych granatów odbywało się w specjalnie zorganizowanych transportach, co nie zawsze mogło ujść niepostrzeżenie. W sumie w trzciańskiej montowni wyprodukowano ok. 3000 sztuk granatów obronnych i ok. 1000 sztuk zaczepnych.

Akcja „Burza”

Rzeszowski obwód AK na czas akcji „Burza” został zorganizowany w cztery zgrupowania. Jedno z nich – Zgrupowanie III „Zachód”, którego dowódcą był ppor. Józef Rzepka, noszący wówczas pseudonim „Znicz”, działało w trójkącie Świlczy – Głogów – Bratkowice. Oddział ten operował w dwóch grupach: Grupa „Rekina” – dowodzona przez samego Rzepkę i Grupa „Uklei” – pod dowództwem ppor. Tadeusza Lisa. Grupa „Rekina” realizowała zadania taktyczne działając na osi drogi Rzeszów – Sędziszów, natomiast Grupa „Uklei” kontrolowała trasę Rzeszów – Głogów. Akcję rozpoczęto 26 lipca wzmożonymi patrolami i likwidacją małych grup nieprzyjaciela dla zdobycia broni i amunicji. Następnego dnia grupa Józefa Rzepki atakowała w rejonie Bratkowic 300-osobowy oddział Niemców i grupę taborów. Ponadto w rejonie Rudnej Wielkiej - Świlczy uszkodzono tory kolejowe na długości 100 metrów. Ruch pociągów został przerwany na kilkanaście godzin. Sparaliżowano także ruch na szosie Rzeszów – Dębica, umieszczając kolce i stawiając na niej zrzutowe miny angielskie. Rozsierdzeni zuchwałością partyzantów Niemcy przypuścili atak na Bratkowice, wypierając zgrupowanie w rejon lasów. Broniąc wyjścia partyzantów z lasu w kierunku południowym, zabezpieczyli zupełnie linie kolejową i szosę Rzeszów – Dębica. Mimo zmiany dowódcy (Józefa Rzepkę zastąpił por. Antoni Pawlus) i wsparcia zgrupowania przez przybyły pluton dywersyjny ppor. Wiktora Błażewskiego ps. „Orlik” oddziałowi nie udało się odzyskać utraconego terenu aż do 2 sierpnia, kiedy wkroczyła Armia Czerwona. 3 sierpnia zgrupowanie zakończyło działania bojowe. Bilans akcji „Burza” był następujący: 34 zabitych i 40 rannych Niemców, 2 jeńców wziętych do niewoli. Zdobyto 1 działko przeciwlotnicze, 4 pistolety maszynowe, 20 karabinów (kbk) oraz sporą ilość amunicji. Straty własne wyniosły 14 zabitych i kilkunastu rannych.
28 i 29 sierpnia do zgrupowania ppor. Rzepki przebijał się wydzielony, 30-osobowy oddział placówki „Świerk”, dowodzony przez Józefa Ochała ps. „Wacek” i Jana Długosza ps. „Grot”. Z miejsca zbiórki – lasu na Dąbrach, mimo wysiłków, nie udało się im połączyć ze Zgrupowaniem III. Niemcy zbyt mocno panowali na tym terenie. Jednakże podczas akcji „Burza” miejscowi partyzanci rozbrajali okupantów w swoich wsiach. W Świlczy rozbrojono 2 ukraińskich żołnierzy (niemieckich sojuszników) i posterunek granatowej policji, w Trzcianie 4 Niemców, a w Woliczce 3.

Epilog

Po zakończeniu akcji „Burza” i wyzwoleniu żołnierze Armii Krajowej stanęli wobec nowej rzeczywistości politycznej: niemiecka okupacja została zastąpiona okupacją sowiecką. Żołnierze polskiego Państwa Podziemnego z trudem dostosowywali się do nowej, bardziej perfidnej i przewrotnej okupacji. Poszukiwali nowej drogi działania czekając i wierząc, iż ta wyjątkowo niekorzystna sytuacja Polski zostanie pomyślnie rozwiązana na drodze porozumień między wielkimi decydentami kończącej się wojny.
Od sierpnia 1944 r. komendantami Placówki Świlcza byli kolejno: Zdzisław Tyrybon z Rzeszowa i ppor. Jan Długosz ps. „Grot”- nauczyciel w Trzcianie. Ostatnim dowódcą był kpr. pchor. Jan Draus ps. „Dym” ze Trzciany. Pełnił on obowiązki komendanta do lutego 1945 r., kiedy rozwiązano placówkę „Świerk”. Po rozwiązaniu Armii Krajowej część żołnierzy podjęła dalszą pracę konspiracyjną w organizacji „Nie” (Niepodległość), w oddziałach terenowych Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj (DSZ), a wreszcie w Zrzeszeniu „Wolność i Niezawisłość” (od 2 IX 1945 r.) oddając swe siły słusznej sprawie - odzyskaniu pełnej niepodległości przez Polskę – płacąc nawet najwyższą cenę, składając ofiarę z życia.
Spośród przedstawionych wyżej dowódców ZWZ-AK, „NIE”, DSZ i „WiN-u”, którzy złożyli najwyższą ofiarę na ołtarzu Ojczyzny, należy przywołać pamięć: kpt. Mieczysława Kawalca (ur. 1916) ze Trzciany i por. Józefa Rzepki (ur. 1913 r.) z Bratkowic, straconych z wyroku sądu 1 III 1951 r., oraz ppor. Wiktora Błażewskiego (ur. 1923 r.), syna kierownika szkoły w Świlczy, którego rzeszowscy funkcjonariusze Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) wytropili 17 V 1945 r. w domu siostry w Rudnej Wielkiej i zastrzelili bez próby aresztowania!

Opracowane na podstawie:
• W. Bonusiak, Ruch oporu, [w:] Dzieje Rzeszowa, t. III, pod red. F. Kiryka, Rzeszów 2001.
• F. Sagan, ZWZ – AK obwód Rzeszów 1939 -1945, Rzeszów 2000.
• Z. K. Wójcik, Rzeszów w latach drugiej wojny światowej. Okupacja i konspiracja 1939 – 1944 – 1945, Rzeszów – Kraków 1998.
• A. Zagórski, Z działalności Armii Krajowej, [w:] Dzieje Rzeszowa, t. III, pod red. F. Kiryka, Rzeszów 2001.
• Fotografie: Z. K. Wójcik, Rzeszów w latach drugiej wojny światowej…

Jan Gieroń ps. „Olek”

Stoją od lewej: Mieczysław Kawalec ps. „Żbik” i Józef Frankiewicz ps. „Marcin” z żonami

Józef Rzepka ps. „Rekin”, „Znicz”

Kazimierz Zakrzewski ps. „Lipień”

Wiktor Błażewski ps. „Orlik” (syn kierownika szkoły w Świlczy)

                                                                                                                                            opracował: Artur Szary